ЖТН BR24992903 «Экономикалық маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының селекциясына заманауи молекулалық-генетикалық, физиологиялық-биохимиялық, биотехнологиялық әдістерді және цифрлық фенотиптеуді практикалық енгізу».
иммунологических и физиологических признаков, качественных показателей
сельскохозяйственных культур с использованием высокопроизводительных цифровых, хроматографических и инструментальных методов.
сельскохозяйственных культур, связанных с селекционно-ценными признаками на основе полногеномного анализа ассоциаций (GWAS). Разработка новых, информативных SNP- маркеров на основе GWAS.
гороха на всех этапах селекционного процесса по признакам продуктивности, жирно-кислотному, аминокислотному составу, питательной ценности для конечного типа использования (продукты питания, корма, масложировая продукция и др.).
этапах гибридизации и контроля гетерозиготности гибридов F1.
тканей в практические селекционные проекты.
Результаты за 2024 г.:
1.Сформированы коллекции трех зерновых культур (мягкая пшеница, ячмень, кукуруза) и двух зернобобовых культур (горох и соя).
2.Начато проведение широкомасштабного фенотипирования морфологических, иммунологических и физиологических признаков сельскохозяйственных культур с использованием высокопроизводительных цифровых методов.
3.Проведен отбор перспективных линий зерновых и зернобобовых культур на основе полевых опытов.
4.Выделена ДНК гибридных комбинаций мягкой пшеницы, ячменя, сои и гороха, начаты работы по генотипированию ДНК-маркерами.
5.Начаты работы по ускоренной селекции ячменя и пшеницы.
2025 жылғы нәтижелер:
Бағдарламаның мақсаттары мен іс-шараларын іске асырудың 2-ші жылында зерттеулер
жалғасты:
- арпа, жұмсақ бидай, жүгері, соя және бұршақ коллекцияларын кең көлемді
- жаңа буынды секвенирлеу чип технологияларын (Illumina, Affymetrix) және KASP,
коллекцияларды генотиптеу;
- GWAS әдіснамасын қолдана отырып, шаруашылыө-құнды белгілермен
- тәжірибелік селекцияның әртүрлі кезеңдерінде дәстүрлі селекция әдістері,
биоинформатиканың заманауи әдістері қолданылады;
- бағалы гендермен перспективалы генотиптер/линиялар, маңызды селекциялық
бағдарламалар мен тұқым өндірісін одан әрі жеделдету және жақсарту
(дигаплоидтар, SSD, Speed breeding) үшін жіберілді;
- ғылыми негіздеме және ағымдағы бағдарлама нәтижесінде анықталған арпа мен
жақсылары мемлекеттік сорттық сынақтан өткізуге берілді - Бағдарламаға
қатысушылардың кешенді зерттеулерінің нәтижесінде жасалған жаздық арпа (3)
және жұмсақ бидай (2) сорттары.
Бағдарламаның мақсаттарын, кезеңдерін және іс-шараларын іске асыруға жеке ғалымдар
да, бірлесіп жүзеге асыратын ұйымдардың ғылыми топтары да қатысты:
1. ҚР ҒК ҒЖБМ «Өсімдіктер биологиясы және Биотехнологиясы институты» ШЖҚ
РМК,
2. «Қарабалық АШТС» ЖШС, Қостанай обл.,
3. «А.И. Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС,
Ақмола обл.,
4. «Солтүстік Қазақстан АШТС» ЖШС, Солтүстік Қазақстан обл.,
5. «А.Ф. Христенко ат. Қарағанды АШТС» ЖШС, Қарағанды обл.,
6. «Ы.Жақаев атындағы қазақ күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты»
ЖШС, Қызылорда обл.,
7. «Красноводопад АШТС» ЖШС, Түркістан обл.,
8. «С.Сейфуллин атын. Қазақ агротехникалық зерттеу университеті» КЕАҚ, Астана қ.,
9. «Ілияс Жансүгіров атындағы Жетісу университеті» КЕАҚ, Жетісу облысы,
Талдықорған қаласы,
10. «әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті» КЕАҚ, Алматы қ.,
11. «Ұлттық биотехнология орталығы» ЖШС (ҰБО), Астана қ.,
12. «Биологиялық қауіпсіздік проблемаларының ғылыми-зерттеу институты» ШЖҚ
РМК, Жамбыл облысы,
13. «Сабыр» шаруа қожалығы, Мақтаарал ауданы.
Орындаушылардың кадрлық құрамы білікті мамандардан тұрады: биология
ғылымдарының кандидаты, профессор, ҚР Президенті жанындағы ҰҒА академигі-1;
биология ғылымдарының докторы, профессор-2; а.-ш. ғылымдарының докторы,
профессор-1; география ғылымдарының докторы, профессор-1; а.-ш. ғылымдарының
кандидаты, қауымдастырылған профессор-2; а.-ш. ғылымдарының кандидаты – 5; PhD,
қауымдастырылған профессор – 1, PhD – 7, жоғары білім – 20; магистрлер – 6,
докторанттар – 4, магистранттар – 2; бакалаврлар-3.
Бағдарламаны іске асыру шеңберінде жыл бойы онлайн және офлайн форматтарда
Үйлестіру кеңестері, А. И. Бараева ат. АШҒӨО және Қарабалық АШТС дала күндері және
тәжірибелерді қабылдау, І. Жансүгіров ат. ЖУ воркшоп және Жас ғалым-селекционерлер
мектебі, оның ішінде Бағдарламаға қатысушыларға өткізілді. Бірлесіп атқарушы
ұйымдардың барлық есептері ұйымдардың Ғылыми кеңестерінде және 2025 жылдың 3
қазанында онлайн және 2025 жылдың 8 желтоқсанында офлайн режимінде өткен
Үйлестіру отырысында тыңдалды. әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, С. Сейфуллин атындағы
ҚазАТЗУ, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ және І. Жансүгіров атындағы ЖУ магистранттары
мен докторанттары жұмысқа қатысып, осы бірлескен зерттеу ұйымдарының зерттеу
топтарына қосылды. Бағдарламаға шетелдік ғалымдар, профессор Саймон Гриффитс
(Джон Иннес орталығы, Ұлыбритания) тегін негізде қатысты.
Потенциалды пайдаланушылар үшін ақпарат
Осы бағдарлама шеңберінде бейімделу, өнімділік, ауруға төзімділік және
астықтың сапалық көрсеткіштері белгілерімен байланысты дәнді және дәнді-бұршақты
дақылдарды генотиптеуге арналған KASP-маркерлер жиынтығы әзірленді. Зерттеудің әр
аймағы үшін негізгі дақылдар бойынша арнайы маркерлер жиынтығы құрылды.
Бағдарламаны орындау барысында алынған нәтижелер негізінде біз селекциялық
орталықтар, ғылыми ұйымдар және ауыл шаруашылығы саласындағы мамандар үшін
дәнді және дәнді-бұршақты дақылдарды генотиптеу жөніндегі қызметтерді ұсынамыз.
Әзірленген KASP-маркерлерді қолдану неғұрлым перспективалы линияларды жедел
сәйкестендіруге және селекциялық процесті жеделдетуге мүмкіндік береді.
https://doi.org/10.1186/s12870-025-06588-6
2. Amalova A., Griffiths S., Abugalieva A., Abugalieva S., Turuspekov Y. Identification of Quantitative Trait Loci for Grain Quality Traits in a Pamyati Azieva × Paragon Bread Wheat Mapping Population Grown in Kazakhstan // Plants (IF= 4.1, Q1 Plant Sciences; SJR= 0.888, percentile: 89 - Plant Science; Agricultural and Biological Sciences) – 2025. – Vol. 14. – P. 1728.
https://doi.org/10.3390/plants14111728
3. Zatybekov A., Genievskaya Y., Fang C., Abugalieva S., & Turuspekov Y. Uncovering the genetic landscape of soybean accessions from Kazakhstan in comparison with global germplasm using whole genome resequencing // BMC Genomics (IF= 3.7, Q2 Genetics & Heredity; SJR= 1.003, percentile: 64 – Genetics; Biochemistry, Genetics and Molecular Biology). – 2025. – Vol. 26(1). – P. 802.
https://doi.org/10.1186/s12864-025-12024-8
4. Genievskaya Y., Maulenbay A., Rsaliyev S., Abugalieva S., Rsaliyev A., Zatybekov A. and Turuspekov Y. Dissecting adult plant resistance to stem rust through multi-model GWAS in a diverse barley germplasm panel // Frontiers Plant Science (IF= 4.8, Q1 Plant Sciences; SJR= 1.163, percentile: 92 – Plant Science; Agricultural and Biological Sciences). – 2025. – Vol. 16. – P. 1681398.
https://doi.org/10.3389/fpls.2025.1681398
1. Yermagambetova M.M., Ibraimov A.M., Ortaev A.K., Makhmadzhanov S.P., &
Turuspekov Y.K. Genetic diversity analysis of Zea mays L. accessions based on
microsatellite markers // Eurasian Journal of Applied Biotechnology. – 2025. – Vol. 3(3). – P. 24-34.
https://doi.org/10.11134/btp.3.2025.3
2. Кипшакбаева Г.А., Сәбит Д.М., Әшірбекова І.Ә., Амантаев Б.О., Кадринов М.Х., Оценка засухоустойчивости сортов сои различного происхождения // Вестник Кызылординского университета им. Коркыт Ата. – 2025. – №3 (74). – С. 83-95
https://doi.org/10.52081/bkaku.2025.v74.i3.287
3. Әшірбекова І.Ә., Кипшакбаева Г.А., Сәбит Д.М. Влияние продолжительности
вегетационных и межфазных периодов сортов сои на урожайность в условиях
Северного Казахстана // Вестник Кызылординского университета им. Коркыт Ата – 2025. – №3 (74). – С. 26-37
https://doi.org/10.52081/bkaku.2025.v74.i3.281
4. Зотова Л.П., Гаджимурадова А.М., Жумалин А.Х., Серікбай Д.А., Балтабеков М.Б., Aнализ генотипов яровой мягкой пшеницы на наличие высокоэффективных SNP полиморфизмов // Вестник Кызылординского университета им. Коркыт Ата. – 2025. – №3 (74). – С. 74-81.
https://doi.org/10.52081/bkaku.2025.v74.i3.286
5. Yermekbayev K., Abduakassov A., Baimyrzayev K., Sartbayeva Zh., Shoken M and Zahid M. Evaluating different light distances on yield components of wheat under indoor Speed breeding // Bulletin of the Korkyt Ata Kyzylorda University. Agricultural Sciences. – 2025. – №3, (74) – P. 58 - 64
https://doi.org/10.52081/bkaku.2025.v74.i3.284
6. Нуртаза А.С., Нармахан К.Н., Какимжанова А.А. Подбор питательных сред для индукции андрогенеза и регенерации растений пшеницы (Triticum aestivum L.) в культуре пыльников // Eurasian Journal of Applied Biotechnology – 2025. – № 4. – С. 24-34
2. Жанзаков Б.Ж., Скобликов В.Ф., Лисенкович А.И., Шупанова И.В. «Қашықтан фенотиптеу негізінде жұмсақ бидайдың жоғары өнімді селекциялық үлгілері мен желілерін іріктеу тәсілі» // ҚР ӘМ Ұлттық зияткерлік меншік институты. Электрондық бюллетень. - 2025-өтінім нөмірі 2025/0270.1. (өнертабысқа патенттік өтінім)
3. Тохетова Л.А., Шермагамбетова К., Тауипбаев С.Е., Туруспеков Е.К., Абугалиева С.И., Гениевская Ю.А. «Батырхан жаздық арпа сорты» ҚР ӘМ Ұлттық зияткерлік меншік институты. Электрондық бюллетень. – 2025 өтінім нөмірі 2025/048.4 (селекциялық жетістікке патентке қабілеттілікке өтінім)
